Türkmen adı, İslamiyet’i kabul ettikten sonra Türk Oğuz boylarına verilen addır. Yaygın kanaate göre Türkmen kelimesi, öz ve yiğit Türk anlamına gelir. Irak Türkmenlerinin dili, Oğuzca’nın Doğu koluna mensup Azeri Türkçesine benzer özellikler taşımaktadır. Dolayısıyla Irak Türkmenlerinin konuşma dili Azeri Türkçesi olarak kabul edilebilir. Yazı dili ise İstanbul Türkçesidir.
TÜRKMENELİ’NİN TARİHİ
Türk kökenli Sümerlerin ardından, Türkmenlerin Ön Asya’ya yerleşmeleri MÖ yedinci yüzyıla dayanmaktadır. MÖ 658 yılında Saka-Turan boyları Orta Asya’dan göçerek İran, Doğu Anadolu, Kuzey Irak ve Kuzey Suriye çizgisi üzerinden Akdeniz kıyılarına kadar dayanmışlardır. Bu dönemde Dakuk şehri kurulmuştur.
Türkmenlerin İslamiyet Dönemi’nde Irak’ta görülmeleri Hicri 54 (Miladi 675) yılından itibaren başlamaktadır. 1055 yılında Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Bağdat’ta adına hutbe okutmasıyla başlayan Irak’taki Türk hâkimiyeti, 1918 yılına kadar yaklaşık 900 yıl devam etmiştir. Orta Asya’dan göçen Oğuz boyları, 2700 yıl önceden bu topraklara yerleşmeye başlamış; Selçuklular Dönemi’nde ise Irak’taki dağılımları son şeklini bulmuştur. Türkmenler, bu topraklarda Celâyirliler ve Selçuklulardan sonra; Erbil’de Beğteginliler, Musul’da Atabeyler, Kerkük’te Kıpçakoğulları ile Karakoyunlular ve Akkoyunlular gibi devletler kurmuşlardır. Batılı kaynaklar, bahsi geçen devletlerin yüzyıllarca egemen olduğu ve Azerbaycan’dan Bağdat yakınlarına kadar uzanan bu bölgeyi “Turcomania” yani “Türkmeneli” olarak adlandırmışlardır.
Coğrafya
Türkmenler, Irak’ın kuzeyinde dağlık bölge ile düzlük bölge arasında, kuzeybatıda Suriye sınırlarından itibaren güneydoğuda ise İran sınırlarına uzanan engebeli, verimli ve her yönüyle zengin olan toprakları vatan edinmişlerdir. Batıda Telafer şehrinden başlayarak Musul, Erbil, Altunköprü, Kerkük, Dakuk, Tuzhurmatu, Kifri, Hanekin; doğuda Mendeli ve Aziziye’ye kadar şehir, kasaba ve çevrelerindeki köyler, Türkmenlerin yerleşim merkezlerini teşkil eden bölge Türkmeneli’dir.
Irak’ta Türkmenlerin nüfusu hakkında kesin rakamlar olmamasına karşın Irak’ın uluslararası platformlarda kabul edilen 1957 nüfus sayımına göre Türkçe konuşan Türkmenler, nüfusun yaklaşık %13’lük bir oranını teşkil etmektedir. Anadilini kaybetmiş fakat kökeninin Türk olduğunun farkında olan nüfusun ise bir milyondan fazla olduğu tahmin edilmektedir. Kültür merkezleri sayılan Kerkük, Erbil, Telafer ve Bayat ilçeleri Türkmenlerin yoğunlukta yaşadıkları bölgelerdir. Ayrıca Bağdat’ta birkaç yüz bin Türkmenin yaşadığı bilinmektedir.
Kültür
Irak Türkmen Kültürü, Azerbaycan ve Anadolu “Oğuz” kültürünün bir parçası olup canlılığını özellikle Hoyrat adı verilen şiirleri ve makam usulleriyle hâlâ korumaktadır. Türkmenler, Irak’ta yüksek tahsil görmüş insan oranı en fazla olan kitledir.
arih boyunca medeniyete önemli katkılarda bulunmuş Türkmen Oğuz boyları arasından; şiirde İmadeddin Nesimi, Fuzuli, Hicrî Dede, Hasan Görem, Felekoğlu, Salah Nevres, Nesrin Erbil, Mehmet İzzet Hattat; sanatta Osman Musullu, Reşit Külle Rıza, Abdulvahit Küzeci, Abdurrahman Kızılay, Ekrem Tuzlu, Mişko Erbilli; dil ve folklor araştırmalarında büyük üstat Ata Terzibaşı, Molla Sabir, Şakir Sabır Zabıt, Mehmet Hurşit Dakuklu; tarih çalışmalarında Mustafa Cevat, İbrahim Dakuklu; edebiyatta Ali Marufoğlu, Hamza Hamamcı; bilimde İhsan Doğramacı; devlet yönetiminde Muzaffereddin Gökbörü, İmadeddin Zengî; gazetecilikte Ahmet Medenî Kutsizade ve Sinan Sait gibi isimler, bu köklü kültürel birikimin önemli temsilcileri arasında yer almaktadır.
Türkmen kültürünü yansıtan mimari eserler arasında; Samarra’da Melviye Minaresi, Erbil’de Gökbörü Minaresi, Musul’da Hadba Minaresi, Karasaray, Baştabya, Kerkük Kalesi’nde yer alan Gök Kümbet ve tarihî evler ile Kırmızı Kilise ve Kayseriye Kapalı Çarşısı gibi yapılar, tarihî mirasın önemli unsurları arasında yer almaktadır. Irak tarihinde bugüne kadar Türkmen kültürünü yansıtan yüzün üzerinde Türkçe dergi, mecmua ve gazete yayımlanmıştır. Bunlar arasında Beşir, Kerkük, Yurt, Türkmeneli gazetesi ve 1960’tan beri yayımlanan Kardeşlik dergisi öne çıkan yayınlar arasında bulunmaktadır.
